„მოგვიხსენიებდეთ ჩვენ წარსულთა თქვენ მომავალნი,
რათა თქვენცა მოგიხსენიონ უფალმა სასუფეველსა თვისსა,
აწ და საუკუნოდ, ამინ!“
მამა არისტარხო კალანდარიშვილი
ცოტამ თუ იცის, რომ ეკლესია წმინდა გიორგის სახელობისა იყო და ქალაქის მშვენებას წარმოადგენდა, სულ თავიდან კი...
ის ტერიტორია, სადაც ახლა ქალაქი სენაკი და ირგვლივ მიმდებარე სოფლებია, ძირითადად ორი გვარის – დადიანებისა და თავად მხეიძეების საკუთრებას წარმოადგენდა. სამეგრელოში იმერეთიდან გადმოსახლებული თავადი მხეიძეები XVII საუკუნის მიწურულს დაუნათესავდნენ სამეგრელოს მთავართა ოჯახს. ერთგულებისა და თურქებთან ომში გამოჩენილი სიმამაცისთვის სამეგრელოს მთავარმა ოტია დადიანმა (1728-1757 წწ.) უბოძა მათ სოფელი ყულის-კარი, გლეხებითა და აზნაურებით და უკვე XIX საუკუნეში თავადი მხეიძეები ფლობდნენ სოფლებს: ყულისკარს, თეკლათს, სორტას და სენაკს.
მთავარმა ლევან დადიანმა გარდაცვალებამდე ოთხი წლით ადრე – 1842 წელს – სამეგრელოს მართვა-გამგეობა გადასცა უფროს შვილს დავითს, რომელმაც მთელი ოდიშის სამთავრო ექვს – ზუგდიდის, ჯვარის, სუჯუნის, მარტვილის, საჭილაოსა და ზუბის ოლქად დაჰყო და თითოეულს უფროსად მდივანბეგი დაუნიშნა. სოფელი სენაკი[1] სუჯუნის ოლქში შედიოდა. ასე გრძელდებოდა 1857 წლამდე.
1857 წლიდან კი, მოულოდნელად გარდაცვლილი დავით დადიანის მეუღლის, დედოფალ ეკატერინეს მმართველობის დროს, პირველად იხსენიება ოფიციალურ დოკუმენტში „მესტეჩკო“ სენაკი; „მესტეჩკოს“ რუსები უწოდებდნენ ნახევრად ქალაქის ტიპის დასახლებას, ანუ დაბას. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ სენაკი დაბად და წინაქალაქური ტიპის დასახლებად ჩამოყალიბდა არა 1871 წელს, ფოთი-თბილისის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ, არამედ 50-იანი წლებიდან, ანუ დავით დადიანის მმართველობის დროიდან.
1857 წელს რუსეთმა სამაზრო მმართველობა შემოიღო. ამჯერად სამეგრელო ზუგდიდის, სენაკისა და ლეჩხუმის მაზრებად დაიყო და სენაკის მაზრის მმართველად კორნელი ბოროზდინი დაინიშნა, რომელიც თავის ადმინისტრაციასთან ერთად განთავსდა ჯერ თეკლათში, თავად ივანე მხეიძის სახლში და სენაკში საოლქო სამმართველოსათვის სახლის აშენების შემდეგ გადავიდა დაბაში, რომელიც ფოთი-თბილისის რკინიგზის გრანდიოზული პროექტის დამტკიცების შემდეგ ცენტრალურ ადგილად იქცა და მალე წაართვა პირველობა დაბა ძველ სენაკს.
სარკინიგზო ხაზისა და რკინიგზის სადგურ „ახალი სენაკის“ მშენებლობა, რომელიც დღევანდელ ადგილას სწორედ ალღოიანი თავადების – მხეიძეების მიერ მათი კუთვნილი ტერიტორიის შეთავაზებით მოხდა, სწრაფი ტემპებით დაიწყო და გაიშალა: დაიწყო ჭაობიანი ადგილების ამოშრობა-ამოვსება, სამაზრო, სახელმწიფო დაწესებულებების, ადმინისტრაციული შენობების აგება, სადაც განთავსდა სამაზრო აპარატი, თავისი კანცელარიით, ფოსტა-ტელეგრაფით, სასამართლო და საპოლიციო სამსახურებით, სანოტარო კანტორით, საექიმო და სააფთიაქო პუნქტებით.
[1] იგულისხმება ახლანდელი ძველი სენაკი სენაკის მუნიციპალიტეტში - ც. ყ.
დაგეგმარებული და გაყვანილ იქნა ცენტრალური გზები, დაბის ცენტრალურ ადგილას კი აიგო წმ. გიორგის სახელობის ხის პატარა ეკლესია, ფართით 240 კვ. საჟენი, უფრო ზუსტად კი, როგორც 1910 წლის საარქივო მონაცემებით ირკვევა, ეს პატარა სამლოცველო მდგარა ახლანდელი (და იმდროინდელისაც) ქუთაისის ქუჩის თავში, №2-ში, ხელმარცხნივ, იქ, სადაც შემდგომში, კერძოდ 1934 წელს, დაიწყო სამუსიკო სკოლის მშენებლობა და 1967 წლამდე ეს სკოლა ფუნქციონირებდა[1].
დაბაში ასეთმა ცვლილებებმა, რკინიგზის ხაზის, სადგურის კეთილმოწყობისა და ფართოდ გაშლილმა სამშენებლო სამუშაოებმა სწრაფად მოიზიდა გლეხობა შემოგარენში არსებული სოფლებიდან. ღარიბები ოჯახებით ჩამოდიოდნენ სამუშაოდ და საცხოვრებლადაც აქ მკვიდრდებოდნენ, თუმცა კავშირს თავისი გვარისა და სოფლის ეკლესიებთან ინარჩუნებდნენ, კვირადღის წირვა-ლოცვას აქაურ ეკლესიაში ესწრებოდნენ, რომელიც თანდათან ვერ იტევდა გაზრდილ მოსახლეობას.
სწორედ ამაზე წერდა 1895 წელს გაზეთ „ივერიაში“ ტრიფონ კალანდარიშვილი: ,,ახალ სენაკი, 10 იანვარი... აქაური ეკლესია ისეთი პატარაა, ორმოცი კაცი ძლივს თავსდება. ეს ეკლესია იმ დროს არის აშენებული, როდესაც ახალ-სენაკში პირველად დაიწყეს დუქნების და სახლების აშენება...“-ო.
ეს კი სწორედ ბოროზდინის მმართველობის პერიოდია. ის მოგვითხრობს: „ ქვაშიხორს იქით ერთ ვერსზე დაბა ახალსენაკი იყო, ჩემი მომავალი რეზიდენცია, სადაც სახლს ვაშენებინებდი საოლქო სამმართველოსათვის. აქვე ვაშენებინებდი აგრეთვე სატუსაღოს და ყაზახ-რუსების სადგომ ყაზარმებს. სენაკში ბაზარი იყო, რამდენსამე რიგად ხის დუქნები ჰქონდა ჩარიგებული და კარგი ვაჭრობაც იყო გაჩაღებული; ყოველ პარასკევს ყველა მხრიდან მოდიოდნენ სოფლელნი თავიანთის ნაწარმოების გასასყიდად. წელიწადში რამდენიმე ბაზრობა იმართებოდა ხოლმე“[2].
ამ პატარა ხის ეკლესიის წინამძღვრად და მღვდლად 1873 წელს აკურთხეს მისი ამგები მღვდელი მამა ნიკოლოზ კალანდარიშვილი. დროთა განმავლობაში მოძღვრის დაუღალავი შრომით და მრევლის დახმარებით ეკლესია თანდათან გაფართოვდა, გაკეთდა ახალი ხის სამრეკლო, დაიგო ქვის იატაკი, ეზო კეთილმოეწყო და შემოკავდა. 1882 წელს ეკლესიასთან გაიხსნა ერთკლასიანი პარალელურკლასებიანი სამრევლო-საეკლესიო ქალთა სკოლა. დაფუძნდა სკოლის მზრუნველთა საბჭო და ბიბლიოთეკა[3].
1882 წლამდე ეკლესიაში სავარაუდოდ მხოლოდ წირვები ტარდებოდა, ხოლო საეკლესიო საიდუმლოებები – ნათლობა, ჯვრისწერა და მიცვალებულთა წესის აგება მოგვიანებით დაწყებულა, რისი თქმის საფუძველს გვაძლევს ის, რომ საეკლესიო არქივებში შემონახული ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიის ჩანაწერები მხოლოდ 1882 წლიდან იწყება. ეკლესიის დეკანოზი უცვლელად იყო ბლაღოჩინი მღვდელი ნიკოლოზ კალანდარიშვილი.
ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიის დეკანოზი ნიკოლოზ კალანდარიშვილი
მეტრიჩესკის წიგნი 1882 წ. 1839-1892 წწ.
[1] სცისა, ფონდი 489, საქმე 53 142, ფ. 1; ლ. ქობალავა, მუსიკა არსი, ქუთ., 2003: 123.
[2] კ. ბოროზდინი, სამეგრელო და სვანეთი, 1854-1861, მოგონებანი, თბ., 1934: 240.
[3] სცისა, ფ. 489, საქმე 46 159, ფურც. 3-6.
ახალ-სენაკის მოსახლეობა კვლავ სწრაფად იზრდებოდა. ქალაქს საკუთარი, უფრო დიდი ზომის ტაძარი სჭირდებოდა. უკვე აქ იწერდნენ ჯვარს და ნათლავდნენ შვილებს ვაჭრები, აზნაურები, თავადები, ხელოსნები, სახელმწიფო მოხელეები, ყველა, ვინც დაბაში ცხოვრობდა; ბლაღოჩინი ნიკოლოზი წესს უგებდა მიცვალებულებს, თუმცა, ვინაიდან ეკლესიას თავისი სასაფლაო არ გააჩნდა, მათი დაკრძალვა საგვარეულო, ან დაბის მიმდებარე სოფლების ეკლესიების (სოფ. ნატოჩაოს, ახლანდელი საკალანდარიშვილოს გორაზე აღმართული წმ. გიორგის ტაძრის, ზემო და ქვემო თეკლათის მთავარანგელოზთა სახელობის, ძველი სენაკის) სასაფლაოებზე ხდებოდა.
გაზეთ „ივერიის“ ცნობით „ჩვენი ახალ-სენაკი დღითი-დღე ლამაზდება. აქ პატარა ეკლესიები 30 კაცს ძლივს დაიტევს. მისმა მაღალ ყოვლად უსამღვდელოესობამ საქართველოს ექსარხოსმა პალლადიმ (1887-1892 წწ.), რომელიც ამ რამდენიმე წლის წინად მობრძანდა, ქალაქის მოსახლეობას გრძნობით აღსავსე სიტყვით მიმართა და დაავალა, რომ თუ გინდათ ქალაქმა წინ წაიწიოს, ეკლესია უნდა ააგოთ. მაშინვე აირჩიეს კომისია და მემამულეებსაც სთხოვეს დახმარება. ამ საქმეს განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია კნეინა სალომე მხეიძისამ[1] და დაიწყო ხელმოწერები ფულის შესაგროვებლად...“[2].
ჟურნალისტი, ისტორიკოსი რეზო გრიგოლავა წიგნში – „მოწამე მთავარხუცესი, დეკანოზი მამა არისტარხო (კალანდარიშვილი)“ – საინტერესოდ მოგვითხრობს სენაკის ახალი ტაძრის მშენებლობასთან დაკავშირებულ სირთულეებზე. ჯერ მამამ და შემდეგ შვილმა, მთავარხუცესებმა ნიკოლოზმა და არისტარხომ, თავიანთი ცხოვრების უდიდესი ნაწილი მიუძღვნეს წმ. გიორგის ეკლესიას, მისი მშენებლობის ბოლომდე მიყვანას. აი, ამონარიდი წიგნიდან: „...ქალაქისა და მისი მოსახლეობის სწრაფი ზრდის გამო დღის წესრიგში დადგა ქვის ახალი და უფრო ვრცელი ეკლესიის აგების საკითხი. სასულიერო და საერო ხელისუფალთა მხრიდან მამა ნიკოლოზის მიერ წამოჭრილი საკითხი მოწონებული და მხარდაჭერილი იქნა. შეიქმნა ახალი ეკლესიის მშენებლობის კომიტეტი მაზრის უფროსის – გიორგი ბებურიშვილის თავმჯდომარეობით. მამა ნიკოლოზი ამ კომისიის ჯერ წევრად, შემდეგ კი ხაზინადრად აირჩიეს. მალე შეიქმნა ეკლესიის პროექტიც, რომლის ავტორი იყო ლეოპოლდ ბილფელდი (1838-1921 წწ.), საქართველოში მოღვაწე გერმანელი, იმ დროის საქართველო-იმერეთის სინოდალური კანტორის არქიტექტორი. მის ნამუშევრებს შორის ყველაზე ცნობილია ქაშვეთის ეკლესია, მეფისნაცვლის სასახლე ლიკანში, სასტუმრო „ვეტცელი“ აღმაშენებლის გამზირზე, XX საუკუნის 40-იან წლებში დანგრეული ლუთერანული ეკლესია – კირხა. მამა ნიკოლოზის თხოვნითა და შეგონებით სამშენებლო კომისიას ეკლესიის მშენებლობისათვის 700-მდე კვადრატული საჟენი (დაახლ. 3000 მ2) მიწის ნაკვეთი ქალაქის ცენტრში დაუთმო ცნობილი თავადისა და მრეწველის, სენაკი-ფოთის რკინიგზის ხაზის დამფინანსებლის, გრიგოლ ბეჟანის ძე მხეიძის შვილმა, მაზრის მომრიგებელმა შუამავალმა დიმიტრი გრიგოლის ძე მხეიძემ... მის მიერ კომისიისათვის გადაცემული ამ ფართობიდან 240 კვადრატული საჟენი (დაახლოებით 1000 მ2) მშენებარე ეკლესიისათვის, ხოლო დანარჩენი ეზოსათვის გამოიყო. ამის შემდეგ მშენებლობაც ნებაყოფლობით შემოწირულობათა ხარჯზე დაიწყო კიდეც...“[3].
ათი წელი იღვწოდა მამა ნიკოლოზი ამ საქმისთვის და 1892 წელს, 53 წლისა, მოულოდნელად გარდაიცვალა. მისმა სიკვდილმა საერო და სასულიერო საზოგადოების დიდი მწუხარება გამოიწვია.
[1] სალომე ბახვას ასული ჩიჩუა – დიმიტრი გრიგოლის ძე მხეიძის მეუღლე – ც. ყ.
[2] ,,ივერია“, №222, 15 ოქტომბერი, 1890,
[3] რ. გრიგოლავა, მოწამე მთავარხუცესი, დეკანოზი მამა არისტარხო (კალანდარიშვილი), თბ., 2012: 2
ლეოპოლდ ბილფელდი დეკანოზი არისტარხო
არქიტექტორი კალანდარიშვილი
აი, რას წერდა ილია ჭავჭავაძის „ივერია“ ნიკოლოზ კალანდარიშვილის შესახებ გამოქვეყნებულ ნეკროლოგში:
„ახალსენაკი. ამასწინათ ჩვენს დაბაში გარდაიცვალა ბლაღოჩინი დეკანოზი ნიკოლოზ კალანდარიშვილი... იმისი უდროოდ სიკვდილი დიდად სამწუხაროდ შეექმნა მთელს სენაკის მაზრას და განსაკუთრებით იმის საბლაღოჩინო მრევლსა და ახალსენაკსაც. სხვათა შორის, მისის მოთავეობით დაწყებულ ეკლესიას წარსული თვის უკანასკნელ რიცხვებში ბალავერი (საძირკველი) უკურთხა გურია-სამეგრელოს ეპისკოპოსმა გრიგოლმა. მისმა ყოვლადუსამღვდელესობამ გრძნობით აღსავსე სიტყვა წარმოთქვა იმის შესახებ, თუ რაოდენი შრომა მიუძღოდა განსვენებულს ეკლესიის აშენებისათვის, აგრეთვე მისმა ყოვლადუსამღვდელესობამ მოქალაქეებს დაავალა ყოველი ღონე ეღონათ და უკან არ დაეხიათ ეკლესიის ასაშენებელი ხარჯის წინაშე. ეკლესია კარგი გეგმითაა დაწყებული“[1].
მაგრამ მამა ნიკოლოზის გარდაცვალებამ მაინც შეაფერხა ტაძრის მშენებლობა. მართალია, მისი შვილი – მამა არისტარხო ახალი ეკლესიის მშენებლობის კომიტეტის წევრად და ხაზინადრად იქნა არჩეული, მაგრამ ეს არ იყო ადვილად მოსაგვარებელი საკითხი.
არისტარხო კალანდარიშვილი 1892 წლის 6 დეკემბერს ეპისკოპოსმა გრიგოლმა დიაკვნად აკურთხა, ამავე წლის 11 დეკემბერს მღვდლად დაასხა ხელი და ახალი სენაკის წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარში განამწესა. მასვე დაევალა სენაკის ოლქის მთავარხუცესობა.
გაზეთებში – „ივერია“, ცნობის ფურცელი“, „დროება“, პერიოდულად იბეჭდებოდა ცნობები ახალსენაკის ტაძრის გაჭიანურებული მშენებლობის შესახებ: „ახალ-სენაკი, 10 იანვარი. სენაკი იზრდება და ეკლესია არა აქვს, აქაური ეკლესია ისეთი პატარაა, 40 კაცი ძლივს თავსდება. მცხოვრებთა რიცხვი მატულობს. ამას დავუმატოთ მოსწავლეთა რიცხვი, რომელიც 700 აღემატება. აქ ახალი ეკლესიის მშენებლობაზე ზრუნვა დაიწყო აწ უკვე განსვენებულმა ამა ეკლესიის დეკანოზმა ნ. კალანდარიშვილმა. შეაგროვა ფული და ასე შემდეგ. განსვენებულმა სიკვდილის წინა დღით სთქვა: ,,ნუგეშათ ის მიმაქვს, რომ ჩემის სურვილის განხორციელებას ჩემი მოადგილე აღასრულებს. რადგანაც საძირკველი ჩამიყრია და ფულიც ცოტაოდენი მაქვსო“, მაგრამ სამწუხაროდ, აღასრულა თუ არა განსვენებულის მოადგილემ ზემოთხსენებული სურვილი? ორი წელიწადია, რაც საძირკველ ჩაყრილი ეკლესია უპატრონოდ არის მიტოვებული. დღევანდელი მოძღვარი ამ საქმეს სრულიად ყურადღებას არ აქცევს. ხალხში უნდა გაიღვიძოს სურვილმა და ასე შემდეგ. ტრიფონ კალანდარიშვილი“[2].
გაზეთ ,,ივერიის“ ცნობით, „ეს ერთი თვე იქნება, რაც ახალ-სენაკში მოვიდა მთავრობისაგან ახლად დანიშნული სენაკის მაზრის უფროსი ბ-ნი რეზანოვი. მოსვლისთანავე ყურადღება მიაქცია აქაურს ახლადასაშენებელ ეკკლესიას, რომელიც ეს 8-9 წელიწადია, რაც დაწყებულია და დასასრული ვერ მიეცა ჩვენის დაბის სამარცხვინოდ. ახლა იმედი აქვთ წელს დამთავრდეს ეკლესიის შენება. მაზრის უფროსმა ჯერხნობათ ეკლესიას შესწირა 50 მან. აგრეთვე იკისრა შემოწირულებათა შეგროვება ეკლესიის სასარგებლოდ. მაზრის უფროსს მხარს უჭერს ამ საქმეში სენაკის მაზრის თავად-აზნაურთა წინამძღოლი თავ. ფარნაოზ მხეიძე, რომელიც ამ ეკლესიის აღმშენებელ კომისიის თავმჯდომარედ ამას წინად იქნა არჩეული“[2].
ისევ ამონარიდი რევაზ გრიგოლავას წიგნიდან: „ეს კომიტეტი მაშინ სერიოზული და გავლენიანი ადამიანებით იყო დაკომპლექტებული. 1890 წლიდან, ანუ მშენებლობის დაწყებიდან, მის სრულ დამთავრებამდე – 1905 წლის აპრილამდე, სხვადასხვა დროს მას სათავეში ედგნენ ახალსენაკის მაზრის უფროსები: გიორგი ბებურიშვილი, ივანე ქავთარაძე, მიხეილ ხმელნიცკი და ნიკოლაი რეზანოვი, ხოლო ამავე პერიოდში კომისიაში შედიოდნენ გვარდიის პოლკოვნიკი, თავადი ოტია დადიანი, დეკანოზი ნიკოლოზ კალანდარიშვილი, ახალსენაკის ორკლასიანი სასწავლებლის ზედამხედველი, შემდეგში ამავე მაზრის მომრიგებელი შუამავალი, სპირიდონ ენუქიძე და ახალსენაკელი აზნაურები... კომისიას დიდი მუშაობა დასჭირდა. დეკანოზ ნიკოლოზ კალანდარიშვილის გარდაცვალების შემდეგ ფაქტობრივად შეჩერებული სამუშაოების აღსადგენად და მისი მშენებლობის ტემპების გასაძლიერებლად, რისთვისაც დიდძალი სახსრები იყო საჭირო“[3].
ეკლესიის მშენებლობა ნებაყოფლობითი შემოწირულობებით მიმდინარეობდა და მისი შეგროვება მშენებლობის დამთავრებამდე არ შეწყვეტილა. ამაში ჩართული იყო ახალსენაკის მთელი საზოგადოება. საინტერესოა, რომ იმ დროის მონაცემებით აქ მოსახლეობა 150 ოჯახს, ანუ 900-მდე სულს შეადგენდა. მათგან 57 მრეწველისა და ვაჭრის ოჯახი იყო, ხოლო 14 – თავად-აზნაურისა. დანარჩენ 80-ს გლეხებისა და მოსამსახურეთა ოჯახები წარმოადგენდა.
ოტია ელიზბარის ძე დადიანი ბესარიონ გრიგოლის ძე მხეიძე
1831-1915 წწ. 1860-1917 წწ.
ასე, მაგალითად, ახალსენაკის მაზრის უფროსმა ნიკოლაი რეზანოვმა პირადი სახსრებიდან ეკლესიის მშენებლობის ფონდში 1300-მდე მანეთი შეიტანა, ხოლო მისი ინიციატივით შეგროვილ შემოწირულობათა თანხა 6500 მანეთამდე იყო. ამავე ეკლესიის მღვდელმა გერასიმე ხოშტარიამ 500 მანეთის საეკლესიო ნივთები შესწირა ტაძარს და 1000 მანეთამდე შემოწირული თანხა ჩარიცხა ფონდში.
[1]
[2] რ. გრიგოლავა, მოწამე მთავარხუცესი, დეკანოზი მამა არისტარქო (კალანდარიშვილი), თბ., 2012: 79.
დიდია სია იმ პირებისა, ვინც დაუღალავად იშრომა და გაისარჯა შემოწირულობათა შესაკრებად და პირადი თანხები თუ ნივთები შესწირა მშენებარე ეკლესიას. ჩამოვთვლი მხოლოდ ნაწილს: თავადები ოტია დადიანი, ფარნაოზ დავითის ძე, ბესარიონ გრიგოლის ძე და ბარდღა ივანეს ძე მხეიძეები, ალექსანდრე და არჩილ ჭანტურიები, სოლომონ სალაყაია, მიხეილ მისაბიშვილი... შემომწირველების შესახებ ინფორმაცია ქვეყნდებოდა პრესის ფურცლებზე:
„მ. რ. ნება მიბოძეთ, რომ თქვენის პატივცემულის გამოცემის საშუალებით უგულითადესი მადლობა გამოუცხადო ქ. ოლღა პავლეს ასულს ხმალაძეს და მეორე გილდიის ვაჭარს ივანე მარკოზის ძეს ხუნწარიას, რომელთაგან პირველმა შემოსწირა რწმუნებულს ჩემდამი დ. ახალ-სენაკის წმ. გიორგის ეკლესიას ერთი ახალის ვერცხლის საცეცხლური, ხოლო მეორემ ახალის ვერცხლისავე ჯვარი. ბლაღოჩინი მღ. მ. არისტარხო კალანდარიშვილი“[1].
საარქივო მონაცემებით ცნობილი ხდება, რომ 1898 წელს ეკლესიასთან დაარსდა:
1. ქალთა ორკლასიანი საეკლესიო-სამრევლო სკოლა, რომელიც განთავსებული იყო საკუთარ შენობაში (გამგე არისტარხო კალანდარიშვილი);
2. განათლების სამინისტროს ვაჟთა ორკლასიანი ნორმალური სასწავლებელი;
3. ამავე სამინისტროს ორკლასიანი ქალთა სკოლა, სადაც 1910 წლისათვის 95 ქალიშვილი სწავლობდა[2].
ბლაღოჩინი არისტარხო კალანდარიშვილი ახალი სენაკის ქალთა სკოლის მოსწავლეებთან. მისგან მარცხნივ - მღვდელი ვლადიმერ შენგელაია. 1900-იანი წლები
[1] გაზეთი „მწყემსი“, №11, 1895.
[2] სცია, ფონდი 489, საქმე №53142, ფურც. 1.
სენაკის ქალთა სასწავლებლის პედაგოგები და მოწაფეები
ახალ-სენაკის ეკლესიის საძირკვლის კურთხევიდან თხუთმეტი წლისთავზე – 1905 წელს, როგორც იქნა დასრულდა წმ. გიორგის სახელზე აგებული ახალი ქვითკირის ეკლესიისა და ქვის სამრეკლოს მშენებლობა, რაც 30 ათას მანეთზე მეტი დაჯდა. სამწუხაროდ, არ შემონახულა ტაძრის ზომები ან ფოტო, რომ ზოგადი წარმოდგენა შევიქმნათ მასზე, თუმცა გადმოცემით ცნობილია, რომ მისი გუმბათიდან მთელი ქალაქი ხელისგულივით მოსჩანდა, ხოლო საგაზეთო კორესპონდენციებში არაერთხელაა ხაზგასმული, რომ „ეკლესიის მშენებლობა კარგი გეგმითაა დაწყებული“. თუ შევადარებთ, თეკლათის დედათა მონასტრის ეკლესიას, რომლის აშენება 2,5-ჯერ ნაკლები თანხით შეძლეს დედებმა, ვფიქრობ, დასაჯერებელია, რომ ახალსენაკის თეთრი კირქვით ნაგები მთავარი ტაძარი თავისი სიდიდით და სიდიადით წარუშლელ შთაბეჭდილებას ახდენდა მნახველზე.
თეკლათის დედათა მონასტრის ღვთისმშობლის შობის სახელობის ეკლესია
1905 წლის 3 აპრილს დაინიშნა ეკლესიის კურთხევა, რომლის მშენებლობა გურია-სამეგრელოს სამი ეპისკოპოსის, ყოვლადუსამღვდელოეს გრიგოლის, ყოვლადუსამღვდელოესი წმინდა მღვდელმთავრის – ალექსანდრესა და ყოვლადუსამღვდელოეს დიმიტრის მმართველობის პერიოდში მიმდინარეობდა. მეუფე დიმიტრის საქართველოში არყოფნის გამო სენაკის წმინდა გიორგის სახელობის ახალი ტაძრის საზეიმო კურთხევის პატივი გურია-სამეგრელოს ეპარქიის მმართველის მოვალეობის შემსრულებელს, იმერეთის ეპისკოპოსს, ყოვლადსამღვდელო ლეონიდეს (ოქროპირიძე) ერგო წილად.
ეპისკოპოსი ლეონიდე (ოქროპირიძე) და
დეკანოზი არისტარხო კალანდარიშვილი
ტაძრის კურთხევაზე სტუმრად მოსულ სასულიერო და საერო პირთა სიმრავლის მიუხედავად, საქართველოში არსებული რევოლუციური დაძაბულობა მცირეოდენ ჩრდილს მაინც აყენებდა ამდენი ხნის ნანატრი ეკლესიის საზეიმო კურთხევის ცერემონიალს.
„დ. ახალსენაკი (სამეგრელო). კვირას, 3 აპრილს, აკურთხეს აქაური ახალი ეკლესია. პარასკევს ჩამოვიდა ექსარხოსი ალექსი, რომელმაც მეორე დღეს ადგილობრივი საქალებო და სასულიერო სასწავლებლები დაათვალიერა. შაბათ საღამოს ხუთასამდე კაზაკით ოზურგეთიდან ჩამოვიდა გენერალი ალიხანოვ-ავარსკი და ქუთაისიდან ვიცე-გუბერნატორი ქუთაისისა. ეკლესიის კურთხევას ესენიც დაესწრნენ. მაზრის უფროსის განკარგულებით ექსარხოსთან მოსალაპარაკებლად და მისი დარიგების მოსასმენად მახლობელ სამამასახლისოებიდან დაბარებული იყვნენ გლეხები, მაგრამ სოფლებიდან არც ერთი გლეხიც არ ჩამოსულა.
ეკლესიის კურთხევის დღესასწაულს მარტო სენაკელები და ადგილობრივი და ახლად ჩამოსული კაზაკთა რაზმი დაესწრნენ. წირვის შემდეგ, სხვათა შორის ვიცე-გუბერნატორმაც მიჰმართა ხალხს დარიგებით... იმავე საღამოს ექსარხოსი თბილისს დაბრუნდა“[1].
ეს ის ეგზარქოსი ალექსია (ერისკაცობაში ალექსი ალექსის ძე ოპოცკი), რომელმაც ახალსენაკის ეკლესიის კურთხევის მომდევნო თვეს, 1905 წლის 29 მაისს კაზაკების მეშვეობით დაარბია საქართველოს ეკლესიის სამღვდელოების არასანქცირებული ყრილობა, ავტოკეფალიის აღდგენის მოთხოვნით. მანამდე, ცნობილ ვოსტორგოვთან ერთად, სწორედ ის ცდილობდა სამეგრელოს სკოლებიდან ქართული ენის სწავლების ამოღებას. ამის გამო დახვდა მას ალექსი ბერი (შუშანია) თავისი ხის დიდი ჯვრით გზაში, ახალსენაკიდან თეკლათის დედათა მონასტერში დიდი ამალით მიმავალს და საპროტესტო წერილი გადასცა. ამ ფაქტებმა საპროტესტო მოძრაობა უფრო გააძლიერა, ხელისუფლება იძულებული გახდა, რომ ეგზარქოსი ალექსი საქართველოდან გაეწვია.
[1] „ივერია“, №48, 8 აპრილი, 1905.
ამონარიდი კვლავ რ. გრიგოლავას წიგნიდან: მალე „...ეკლესიის კეთილმოწყობის სამუშაოები დაიწყო. ეკლესიის ეზო მოასწორეს, ცაცხვის, კვიპაროსისა და ჭადრის ახალი ნერგები ჩაყარეს, ყვავილები, მაგნოლიები და სხვა დეკორატიული მცენარეები დარგეს, ეკლესიის ტერიტორია მუხის ლარტყებით ლამაზად შემოაკავეს და ეკლესიამდე მისასვლელი გზაც მოკირწყლეს. დროთა ვითარებაში იქაურობა საამო, სურნელოვან ბაღნარად იქცა. მალე განაშენიანების შედეგად მისი მიმდებარე ტერიტორიებიც მოკრძალებული, სადა, ერთ და ორ სართულიანი საცხოვრებელი სახლებით, კაპიტალური სავაჭრო დუქნებითა და საბაყლოებით შეივსო, რომელთა ფონზეც ახალი ეკლესია კიდევ უფრო გამოკვეთილი გახდა და იგი ქალაქის ყველა უბნიდან ნათლად ჩანდა. ხოლო ეს ადგილი, რომელსაც ქათქათა კირქვით ნაგები, ახალი, დიდი ეკლესიის შენობა კიდევ უფრო მიმზიდველსა და შთამბეჭდავს ხდიდა, სენაკელთა თავშეყრის ადგილად იქცა. აქაურები მას ,,სობოროსაც“ უწოდებდნენ...“[1]
მეორე ინტერნაციონალის ვიზიტი სენაკში 1920წ სექტემბერი
ზემოთ აღვნიშნეთ, რომ ამ დიდებული ტაძრის ერთი ფოტოც კი არ შემორჩა არქივს. ჯერჯერობით ვერც სენაკელთა საოჯახო ალბომებში მივაკვლიეთ მას. მაგრამ ჩვენს ძიებას უკვალოდ მაინც არ ჩაუვლია – საქართველოს ეროვნულ არივში აღმოჩნდა ფოტო, რომელზეც ახალსენაკის ტაძრის ფრაგმენტია გამოსახული. აქვე წარმოვადგენთ ამ ფოტოს ორიგინალს და მის რეკონსტრუირებულ ვარიანტს.
[1] რ. გრიგოლავა, მოწამე მთავარხუცესი, დეკანოზი მამა არისტარხო (კალანდარიშვილი), თბ., 2012: 88.
მეორე ინტერნაციონალის ვიზიტი სენაკში. 1920წ სექტემბერი (რეკონსტრუქცია)
ფოტოზე 1920 წლის 26 სექტემბერს ევროპელი სოციალისტების ვიზიტია ასახული. ქალაქი ზეიმობს მაშინდელი დასავლეთ ევროპის სოციალ-დემოკრატიული მოძრაობის გამოჩენილი ლიდერების სტუმრობას.
ჩვენთვის საინტერესოა ის, რომ ფოტოზე ჩანს წმ. გიორგის ტაძრის გუმბათის ყელი. ეკლესიას ფარავს ცენტრალურ პარკში დარგული ხეები. ფოტო გადაღებულია რუსთაველის ქუჩით გაყოფილი პარკის იმ მხრიდან, სადაც ამჟამად მერიისა და სამუსიკო სკოლის შენობა დგას.
წარმოვადგენთ ფრაგმენტს 1919 წლის ახალსენაკის გენერალური გეგმიდან, რაც ადასტურებს ჩვენს ვარაუდებს ამ საკითხზე და სადაც ჩანს ბაღის ქუჩა, რომელიც დღევანდელ სამუსიკო სკოლასა და პარკს შორის მდებარე ვიწრო ქუჩაა. დაახლოებით ეს ადგილია ასახული ფოტოზე. ხოლო გეგმაზე ტაძარი დატანილია პარკში, ახლანდელი მოსწავლე ახალგაზრდობისა და კულტურის ცენტრის წინ, დაახლოებით იქ, სადაც ახლა შადრევნის აუზია[1].
[1] საქართველოს ეროვნული არქივის საისტორიო ცენტრალური არქივი, ფ. 1863, ანაწერი 1, საქმე 610, ფურც. 15.
დავუბრუნდეთ ისტორიას: ეს ეკლესია და იქ მოღვაწე მღვდლები – მამა არისტარხო კალანდარიშვილი, მამა გერასიმე და ლეონიდე ხოშტარიები და სხვანი, თავიანთი ღვთივსათნო ქმედებებით და ქადაგებებით ემსახურებოდნენ სენაკელთა სულიერ და ზნეობრივ აღზრდას. მაგალითად, გაზეთ „ცნობის ფურცლიდან“ ვიგებთ, რომ „კვირას, 22 თებერვალს, ახალსენაკის წ-დის გიორგის ეკლესიაში ადგილობრივმა ბლაღოჩინმა მღ. მ. არისტარხო კალანდარიშვილმა წირვა და პანაშვიდი გადაიხადა მეფე ერეკლე მეორის სულის მოსახსენებლად. პანაშვიდს დიდძალი ხალხი დაესწრო, როგორც ადგილობრივ ინტელიგენტი და მცხოვრები, აგრეთვე ახლო-მახლო მცხოვრებნიც. ეკლესია და გალავანი ხალხით გაჭედილი იყო. შემდეგ პანაშვიდისა, ბლაღ. მ. არისტრახოს კალანდარიშვილმა მოკლედ მშვენიერი სიტყვა წარმოთქვა, რომლით აუწყა ყველას, თუ ვინ იყო დიდებული ერეკლე მეფე და რა თავგანწირვით იბრძოდა თავის სიცოცხლეში „პატარა კახი“ რჯულის და სარწმუნოების დასაცავად“[1].
ახალი ეკლესიის მშენებლობის დასრულებამდე კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი იყო მოსაგვარებელი: ქალაქს საკუთარი სასაფლაო ჯერ კიდევ არ ჰქონდა და ამიტომ აქ წესაგებული მიცვალებულების დაკრძალვა ძირითადად ხდებოდა მიმდებარე სოფლების სამ სასაფლაოზე: ზედა თეკლათის მთავარანგელოზთა ეკლესიის (დღევანდელი ე. წ. მენჯის), ქვედა თეკლათის მთავარანგელოზთა ეკლესიის (დღევანდელი სოფ. თეკლათის) და ნატოჩაოს წმ. გიორგის სახელობის (დღევანდელი საკალანდარიშვილოს) სასაფლაოებზე.
1892 წელს ეს მნიშვნელოვანი საკითხიც გადაწყდა, რასაც გაზეთი „ივერია“ გამოეხმაურა: ,,ახალ-სენაკი. ჩვენს დაბას დღემდე სასაფლაო არა ჰქონდა, რის გამოც მეტის-მეტად შეწუხებული ვიყავით. ამას წინათ აქაურ მემამულეს თავ. ხუტუნია მიქელაძეს (პამფილი ვიქტორის ძე მიქელაძე) მიმართა ქალაქის გამგემ (გიორგი გურგენის ძე ბებურიშვილი), რომელიც სთხოვდა ცოტა იაფად დაეთმო თავისი მიწა ქალაქისთვის, ქველმოქმედმა თავადმა ერთ ქცევაზედ მეტი ადგილი უფასოდ დაუთმო ქალაქს სასაფლაოსთვის“[2]. პამფილი (იგივე ხუტუნია) ვიქტორის ძე მიქელაძე იყო სენაკელი მხეიძეების შთამომავლის – ნინო (პუპი) ბეჟანის ას. მხეიძე-მიქელაძის ვაჟიშვილი.
სავარაუდოდ ეს ადგილი უნდა იყოს დღევანდელი საკალანდარიშვილოს სასაფლაოს ტერიტორია, რამდენადაც სწორედ მიმდებარედ იყო პამფილი მიქელაძის კუთვნილი, დაახლოებით 30 ქცევა მიწა.
როგორც საარქივო მასალებიდან ჩანს, ჩვენთვის გაურკვეველი მიზეზით მიცვალებულთა დაკრძალვა ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიის შიგნით მხოლოდ 1916 წლიდან დაუწყიათ.
არც მანამ და არც შემდეგ ქალაქის ცენტრში, ახალსენაკის წმ. გიორგის ტაძრის მიმდებარე და არც ირგვლივ ტერიტორიაზე, არასოდეს არავინ დაუკრძალავთ, თუმცა, სავარაუდოდ, ძველი, ანუ ხის ეკლესიის შიგნით, 1890 წლიდან 1916 წლის ჩათვლით, სულ რამდენიმე (საარქივო მონაცემებით – ხუთი) პირის საფლავი ყოფილა. ესენია იმ დროის ახალსენაკში ცნობილი და დამსახურებული ადამიანები და ერთიც პატარა ასაკში გარდაცვლილი მოზარდი; ყველა მათგანის დაკრძალვას სხვადასხვა დროს ესწრებოდნენ გურია-სამეგრელოს ეპისკოპოსები: ყოვლადუსამღვდელოესი გრიგოლი (დადიანი, 1886-1898 წწ.), ყოვლადუსამღვდელოესი გიორგი (ალადაშვილი, 1905-1908 წწ.) და ყოვლადუსამღვდელოესი ლეონიდე (ოქროპირიძე, 1908-1918 წწ.).
ახალსენაკის ეკლესიის შიგნით დაკრძალულთა ვინაობა დადგენილია და ქვემოთაა ჩამოთვლილი.
1. 1890 წ. 6 წლის ილია სისოს ძე საჯაია – აზნაური; წესი აუგო მთავარხუცესმა ნიკოლოზ კალანდარიშვილმა[3].
[1] „ცნობის ფურცელი“, №468, 1898.
[2] ,,ივერია“, №227, 1892.
[3] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214, ფ. 166.
2. 1896 წ., ელენე მიხეილის ასული ჟვანიასი – 39 წლის, ,,ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ ახალსენაკის განყოფილების გამგეობის პირველი თავმჯდომარის – ლუკა გიორგის ძე ჟვანიას მეუღლე. წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი გრიგოლი (დადიანი)[1].
3. 1906 წ., ანნა (ანეტა) გრიგოლის ასული წერეთელი მხეიძისა – 39 წლის, პოდპოლკოვნიკ ბესარიონ გრიგოლის ძე მხეიძის (15. 02. 1860-1917 წწ.) მეუღლე. ეკლესიის მშენებლობისთვის საქველმოქმედო ფონდის აქტიური წევრი[2]. წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი გიორგი (ალადაშვილი)[3].
ბესარიონ გრიგოლის ძე მხეიძე (1860-1917) , მეუღლე ანეტა
გიგოს ას წერეთელი (1866-1906),ალექსანდრე ბესარიონის ძე მხეიძე(1889-1960)
4. თავადი დიმიტრი გრიგოლის ძე მხეიძე – 52 წლისა, პოდპოლკოვნიკი, მაზრის მომრიგებელი შუამავალი, ახალსენაკის ეკლესიისათვის ქალაქის ცენტრში მიწის ნაკვეთის შემომწირველი[4]. წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი გიორგი (ალადაშვილი)[5].
[1] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214, ფ. 313.
[2] გალაკტიონის მუზის - მერი შარვაშიძის დედის - ნინო მხეიძის რძალი.
[3] სეა,ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214, ფ. 720.
[4] მერი შარვაშიძის მეორე ბიძა.
[5] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214. ფ. 765.
თავადი დიმიტრი გრიგოლის ძე მხეიძე სალომე ალექსანდრეს ას ჩიჩუა-მხეიძისა
(1855-1907) (1853-1915)
5. 1915 წ., სალომე ალექსანდრეს (ბახვას) ასული ჩიჩუა-მხეიძისა – 62 წლისა, თავად დიმიტრი გრიგოლის ძე მხეიძის მეუღლე[1] და ეკლესიის მშენებლობისთვის შექმნილი საქველმოქმედო ფონდის აქტიური წევრი. წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი ლეონიდე (ოქროპირიძე)[2].
რამდენიმე საპატიო პირისთვის ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიაში დეკანოზ არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად წესი აუგიათ ეპისკოპოსებს – ალექსანდრეს (ოქროპირიძე), ლეონიდეს (ოქროპირიძე), მაგრამ შემდეგ სხვა ეკლესიების სასაფლაოებზე დაუკრძალავთ. აი, ისინი:
1. 1903 წ., ფარნაოზ დავითის ძე მხეიძე – სენაკის მაზრის თავად-აზნაურთა წინამძღოლი, ამ ეკლესიის აღმშენებელი კომისიის თავმჯდომარე. წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი ალექსანდრე (ოქროპირიძე). დაკრძალულია ნატოჩაოს წმ. გიორგის ეკლესიის შემოგარენში[3], და როგორც ქვემოთ მოყვანილი განცხადებიდან ჩანს, წლისთავზე ძეგლიც დაუდგამთ[4].
2. 1908 წ., რედუტ-კალეს მოქალაქე ივანე ანდრეის ძე ალანია – 61 წლისა, დაკრძალულია ნატოჩაოს წმ. გიორგის ეკლესიის შემოგარენში. ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიაში წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი ლეონიდე[5].
[1] მერი შარვაშიძის ბიცოლა. [2] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1215, ფ. 51. [3] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214, ფ. 579.
[4] ,,ცნობის ფურცელი“, №2385, 1904.
3. 1912 წ., აგრაფინა იოსების ასული ხუნწარიასი – 19 წლისა. მეორე გილდიის ვაჭრის, ეკლესიის მშენებლობისთვის შექმნილი ფონდის შემომწირველისა და მხარდამჭერის – ივანე მარკოზის ძე ხუნწარიას მეუღლე; დაკრძალულია ნატოჩაოს ეკლესიის სასაფლაოზე. ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიაში წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი ლეონიდე[1].
4. 1914 წ., თავადი ნინო (პუპი) ბეჟანის ასული მხეიძე-მიქელაძისა –დაბადებული 1840 წელს, თავად ბიქტორ კონსტანტინეს ძე მიქელაძის (1835-1862 წწ.) ქვრივი, 72 წლის; პამფილი (ხუტუნია) ვიქტორის ძე მიქელაძის დედა. დაკრძალულია ნატოჩაოს წმ. გიორგის ეკლესიის შემოგარენში. ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიაში წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი ლეონიდე[2].
5. 1915 წ., აფხაზეთის მთავრის შთამომავალი, გენერალ-მაიორი, დუმის სათათბიროს დეპუტატი, არაერთი ორდენის კავალერი, თავადი პროკოფი ლევანის (ბეგოს) ძე შარვაშიძე, გალაკტიონის მუზის – მერი შარვაშიძის მამა; ახალსენაკის წმ. გიორგის სახელობის ეკლესიაში სენაკელი საზოგადოების მიერ პატივის მიგებისა და გურია-სამეგრელოს ეპისკოპოს ლეონიდეს, არქიმანდრიტ არისტარხო კალანდარიშვილისა და სენაკის სამღვდელოების მიერ წესის აგების შემდეგ, დაკრძალულ იქნა ნატოჩაოს წმ. გიორგის სახელობის ეკლესიის გალავანში, თავის ორი მცირეწლოვანი ვაჟის გვერდით[3].
გენერალ-მაიორი პროკოფი შარვაშიძე
6. 1916 წ., თავადი პამფილი (ხუტუნია) ვიქტორის ძე მიქელაძე – დაბადებული 1864 წელს. გარდაიცვალა 52 წლისა. წმ. გიორგის ეკლესიის სასაფლაოსათვის მიწის შემომწირველი. დაკრძალულია ნატოჩაოს წმ. გიორგის ეკლესიის შემოგარენში. წესის აგებას მთავარხუცეს არისტარხო კალანდარიშვილთან ერთად ესწრებოდა ეპისკოპოსი ლეონიდე[4].
[1] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214. ფ. 1002.
[2] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214. ფ.1112.
[3] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1215. ფ. 48;
სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1184-1214. ფ. 144; სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 886-902. ფ. 36.
[4] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 886-902, ფ. 106.
ეს წარწერა გვამცნობს, რომ პირი დაიკრძალა ახალ-სენაკის წმ. გიორგის ეკლესიის სასაფლაოზე
„ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიის სასაფლაოს“ ტერიტორია, სადაც საეკლესიო არქივის მიხედვით 1916 წლის ნოემბრიდან დაუწყიათ წესაგებულ მიცვალებულთა დაკრძალვა, ჩვენი ვარაუდით, საკალანდარიშვილოს სასაფლაოს შეუერთეს. თუმცა ქალაქის ჩრდილოეთით კიდევ ერთი სასაფლაო გაჩნდა – ,,ძმათა სასაფლაო“, რაც დაუზუსტებელი ინფორმაციით, 1919-1920 წლებში სენაკელი გვარდიელების აქ დაკრძალვას უნდა უკავშირდებოდეს და სახელიც, შესაბამისად, გვარდიის სენაკის ბატალიონის აქ დაკრძალულ მებრძოლთა პატივსაცემად ეწოდა. ამის დასტურად ვიშველიებთ გაზეთ „ერთობას“, რომლის 1920 წლის ივნისის 136-ე ნომრიდან ვიგებთ შემდეგს:
„სამეგრელოს სახალხო გვარდიის საოლქო შტაბი ამცნობს ყველას, რომ ქ. ახალსენაკის ძმათა სასაფლაოზე გადახდილი იქნება სამოქალაქო პანაშვიდი გმირულად დაღუპული გვარდიის ოფიცრის გრიგოლ გუგუშვილისა და გვარდიელების – პლატონ ხუბუტიასა და ვალერიან გოგოლაძისა“. ხოლო იმავე გაზეთის უფრო ადრინდელ, 1920 წლის №120-ში საინტერესოდაა აღწერილი ახალსენაკში ე. წ. თავისუფლების მოედანზე გამართული საქართველოს დამოუკიდებლობის ორი წლისთავისადმი მიძღვნილი, 26 მაისს ჩატარებული საზეიმო მიტინგიდან სენაკელთა მსვლელობა ძმათა სასაფლაოსკენ, დაღუპულ გვარდიელთათვის პატივის მისაგებად.
დავუბრუნდეთ ისევ სენაკის ,,სობოროს“. ცნობილია, რომ 1918-1923 წლებში ადგილობრივმა პარტიულმა ხელმძღვანელებმა (მაგ., სოფ. ხორში, ნოქალაქევი, სალხინო) გამოსცეს დადგენილება ძველ სასაფლაოებზე, ანუ ეკლესიის ეზოსა და ტაძარში მიცვალებულთა დამარხვის აკრძალვის შესახებ და გამოყვეს სხვაგან ახალი ადგილები. ამიტომ ბევრმა თავისი მიცვალებულები გადაასვენა ახალ სასაფლაოზე.
ზეპირი ინფორმაციით ცნობილია, რომ თავად ბესარიონ მხეიძის მეუღლე ანეტა წერეთელი შვილმა – ალექსანდრე მხეიძემ გადაასვენა თეკლათის დედათა მონასტრის ეზოში, ხოლო 1917 წელს გარდაცვლილი მისი მამა - ბესარიონ გრიგოლის ძე, დაკრძალული უნდა იყოს მხეიძეების საგვარეულო სასაფლაოზე (ახლანდელი საკალანდარიშვილოს სასაფლაო). ბესარიონის ძმა, თავადი დიმიტრი გრიგოლის ძე მხეიძე, როგორც ზევით ვთქვით, წმ. გიორგის ტაძარში იყო დაკრძალული. როგორც ჩანს, შემდეგ მისი ნეშტი გადაიტანეს მხეიძეების საგვარეულო სასაფლაოზე და ამის ნიშნად გაკეთებულმა სტელამ დღემდე მოაღწია, ფარნაოზ დავითის ძე მხეიძის სტელასთან ერთად წარწერებით (იხ. ფოტოები). დიმიტრის მეუღლის – სალომე ბახვას ასული ჩიჩუას ნეშტი, ჩვენი ვარაუდით, საჩიჩუოში უნდა გადაესვენებინათ.
ფარნაოზ დავითის ძე მხეიძის სტელა დიმიტრი გრიგოლის ძე
მხეიძის საფლავი
რაც შეეხება აქამდე გავრცელებულ ცნობას, რომ ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიასთან დაკრძალული იყო დიდი ქართველი მგოსნის – აკაკი წერეთლის უმცროსი დის – მავრას ქმარი, არასწორია. საარქივო დოკუმენტის მიხედვით, 42 წლის თავადი, ,,პრაპორშიკი“, გარდაცვალებამდე ერთი წლით ადრე დაქვრივებული ალექსანდრე ვამეყის ძე დადიანი, რუსეთ-თურქეთის ომის მონაწილე, ოქუმთან ბრძოლაში სასიკვდილოდ დაჭრილი, 1877 წლის ივლისში მშობლიურ შხეფში, თავის სასახლეში გარდაიცვალა. წესი აუგო სამეგრელოს ეპისკოპოსმა და იმერეთის ვიკარმა ბესარიონმა (დადიანი) და დასაფლავებულია ძველი სენაკის მაცხოვრის შობის სახელობის ეკლესიაში[1].
აკაკი წერეთლის სიძე – ალექსანდრე (ვამეხ) აკაკი წერეთლის უმცროსი და მავრა (მატა)
დადიანი (მავრა წერეთლის მეუღლე) წერეთელი-დადიანისა
(1835-1877 წწ.) (1833-1876 წწ)
[1] სეა, ფონდი 489, აღწერა 8, საქმეები 1791-1819, ფ. 906.
გავიდა წლები, დადგა ცნობილი ბოლშევიკური ტერორის ხანაც. წითელი რევოლუცია ქვეყნის დამოუკიდებლობის მოსპობასთან ერთად, ერის სულიერებასაც ებრძოდა. 1923 წლიდან ანტირელიგიური კამპანია მთელს საქართველოში განსაკუთრებული აგრესიით ინტელიგენციაზე, ღვთისმორწმუნე მრევლსა და ეკლესიებზე მოდიოდა. ერთ წელიწადში საკათალიკოსო საბჭოს მთელი შემადგენლობა, სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქ ამბროსის (ხელაია) ხელმძღვანელობით დააპატიმრეს, სენაკის მაზრის 187 ეკლესია-მონასტრიდან 157 დახურეს, მათ შორის ახალსენაკის წმინდა გიორგის სახელობის ტაძარიც, რომელიც სენაკელთა სალოცავი და სულიერი ზრდის კერა იყო.
სენაკის მაზრიდან იტყობინებოდნენ, რომ თითქოს ეკლესიის დახურვას წინ უსწრებდა გრანდიოზული მიტინგები. დანიშნულ დღეს ამას სანახაობის სახე მისცეს: წითელი ტრანსპარანტებითა და ლოზუნგებით მორთულ სახელდახელო ტრიბუნაზე სიტყვით გამოდიოდნენ სამაზრო ხელმძღვანელები და კომკავშირლები. შემდეგ ხალხი „ვაშას“ ძახილით დაიძრა ეკლესიისკენ. სახურავიდან ჩამოხსნეს ჯვარი, ძირს ჩამოყარეს ზარები და ჯვართან, ხატებთან და სხვა საეკლესიო ნივთებთან ერთად ჯერ ურმით ქალაქის ქუჩებში შემოატარეს და შემდეგ რკინიგზის სადგურის გადაღმა, ჭაობში მოისროლეს. ტაძრის გუმბათზე ჯვრის ნაცვლად ვარსკვლავი აღმართეს და შენობა სახალხო სახლად გამოაცხადეს. თუმცა შემდეგ არც ეს იკმარეს და ტაძარი საძირკვლიანად მოთხარეს. ხელისუფლების წარმომადგენლები ამ ანტირელიგიურ კამპანიას ისე წარმართავდნენ, თითქოს მოსახლეობის 99% მხარს უჭერდა მათ პოლიტიკას.
სენაკის მაზრის აღმასკომის თავმჯდომარე სამსონ მამულია დაუფარავი სიხარულით წერდა: ,,25 თებერვალი, საქართველოს გასაბჭოების ორი წლის თავი შესანიშნავი დღე იყო ეკლესიების გაუქმებით. ეკლესიები გაუქმდა ხორშში, სუჯუნაში, ნაესაკოვოში, ნახუნავოში, ნოქალაქევში, გეჯეთში და სხვა. ხალხი სახურავებიდან ყრიდა ჯვრებს. გარეთ ყრიდნენ ხატებს. სუჯუნაში სინაგოგაც გაუქმდა. ეკლესიები გადაკეთდა სკოლებად, კლუბებად, სახალხო სახლებად.
27 თებერვალს შესდგა გრანდიოზული მიტინგი ქ. ახ. სენაკში პროფკავშირის წევრების, მოსწავლეთა და ქალაქის მცხოვრებლების მონაწილეობით. მიტინგმა, მხურვალე ტაშის ქვეშ დაადგინა: ახალ-სენაკის ქალაქის ეკლესია გადაკეთებულ იქნეს სახალხო სახლად. მიტინგის დამთავრების დროს, ორატორის მოწოდებით: „წინ, ბასტილიისაკენ“, მრავალრიცხოვანი ხალხი „ვაშა“-ს ძახილით დაიძრა ეკლესიისკენ, სახურავიდან ჩამოხსნილ იქნა ჯვარი, ხატები გამოტანილი ეზოში და გატარებული ქალაქის ბაღში და ქუჩებში...“[1]
ბოლშევიკების მიერ დანგრეული „სობოროს“ ქვებით აგებული კიბე სენაკში,
დღევანდელი აგარაკის ქუჩაზე
[1] გაზ. ,,კომუნისტი“, 15 მარტი, 1923.
ტაძრების დანგრევას სასულიერო პირთა დატერორება მოჰყვა. მღვდლებს განცხადებებს თავისი ხელით აწერინებდნენ, ძალით ხდიდნენ ანაფორას და თუ ვინმე წინააღმდეგობას გაუწევდა, ან ჩუმად აგრძელებდა წირვა-ლოცვას, ფიზიკურად ანადგურებდნენ. სენაკელთა მთავარხუცესი, ახალსენაკის წმ. გიორგის ეკლესიის დეკანოზი მამა არისტარხო კალანდარიშვილი დაუმორჩილებელთა სიაში შეიყვანეს. ჯერ შვილი – იუნკერთა რიგებში მებრძოლი ნიკოლოზი შეეწირა საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლას, ხოლო საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიისათვის თავგადადებული მამა არისტარხო 1924 წელს სენაკში აჯანყებულთა თანადგომისა და მონაწილეობისათვის დახვრიტეს.
„...განადგურდა ქალაქის უმშვენიერესი ეკლესია... სენაკის დიდებული ტაძრის თლილი, ქათქათა ქვები ქალაქის მუშა-ახალგაზრდობის სკოლის ასაგებად გამოიყენეს, დარჩენილი ქვები და ღორღი – ქუჩების კეთილმოსაწყობად დაშალეს, დანგრეული ეკლესიის ადგილზე კი მწვანე-ცისფრად შეღებილი პირამიდული ფორმის კვარცხლბეკები ააგეს და ზედ „მსოფლიო პროლეტარიატის ბელადების“ – ლენინის, მარქსის, ენგელსისა და ტროცკის თეთრი, ქათქათა ბიუსტები დადგეს“[1].
ასე მიწასთან გაასწორეს ეკლესიაში დაკრძალულ მიცვალებულთა საფლავებიც, მოისპო სენაკელთა უპირველესი სალოცავი და სულიერი და ზნეობრივი აღზრდის უმთავრესი კერა, რომელიც თხუთმეტი წლის განმავლობაში სენაკელთა მონდომებითა და მხოლოდ მათი შემოწირულობებით შენდებოდა და ქალაქის სახეს და მშვენებას წარმოადგენდა.
ციცინო ყურაშვილი
ექიმი-სტომატოლოგი, საზოგადოებრივი გერთიანება ,,ჩვენი სენაკი"
No comments:
Post a Comment